26 października – Dzień Pamięci o Tajnej Organizacji Nauczycielskiej

W czasie II wojny światowej tysiące polskich nauczycielek i nauczycieli z narażeniem życia prowadziło tajne nauczanie, broniąc narodowej tożsamości, języka i kultury. Działając pod kryptonimem Tajnej Organizacji Nauczycielskiej, Związek Nauczycielstwa Polskiego stał się jednym z najważniejszych filarów konspiracyjnego systemu oświaty Polskiego Państwa Podziemnego. W rocznicę powstania TON ZNP ustanowił 26 października Dniem Pamięci o Tajnej Organizacji Nauczycielskiej.

Po wybuchu II wojny światowej i rozpoczęciu niemieckiej okupacji polska szkoła stała się jednym z celów polityki wyniszczenia narodu. Okupant zlikwidował polskie szkoły średnie i wyższe, ograniczył dostęp do edukacji oraz wprowadził programy nauczania, które miały pozbawić młode pokolenie wiedzy o historii, kulturze i dziedzictwie narodowym. Równocześnie prowadzono eksterminację polskiej inteligencji, w tym nauczycieli.

W tych dramatycznych warunkach Związek Nauczycielstwa Polskiego nie zaprzestał działalności. Już w pierwszych tygodniach okupacji przeszedł do konspiracji, przyjmując kryptonim Tajna Organizacja Nauczycielska (TON). Nauczanie stało się nie tylko obowiązkiem zawodowym, lecz także formą oporu wobec okupanta i walki o zachowanie polskiej wspólnoty.

Jak podkreślano w dokumentach TON, była to również „walka demokracji z faszyzmem”.

Tajna Organizacja Nauczycielska została utworzona 26 października 1939 roku z inicjatywy Zygmunta Nowickiego, prezesa ZNP i doświadczonego działacza konspiracyjnego. W powołaniu organizacji uczestniczyli także członkowie Prezydium Zarządu Głównego ZNP: Kazimierz Maj, Wacław Tułodziecki, Teofil Wojeński i Czesław Wycech.

Podjęta wówczas decyzja o przejściu Związku do działalności podziemnej umożliwiła zachowanie struktur organizacyjnych i skoordynowanie działań nauczycieli w warunkach okupacji. Istotne znaczenie miała rozbudowana sieć związkowa, obejmująca lokalne środowiska nauczycielskie w całym kraju.

Dzięki temu tajne nauczanie mogło być organizowane zarówno w dużych ośrodkach miejskich, jak i w mniejszych miejscowościach oraz na terenach wiejskich.

Nauczyciele skupieni w TON organizowali konspiracyjne lekcje, komplety i klasy, umożliwiając młodzieży kontynuowanie nauki mimo zakazów i represji. Prowadzili zajęcia z historii, geografii i literatury polskiej, których nauczanie zostało ograniczone lub usunięte z oficjalnych programów. Odtwarzali również możliwość kształcenia na poziomie średnim i wyższym, a także przygotowywali przyszłych nauczycieli.

W ten sposób podziemna oświata obejmowała kolejne poziomy edukacji, chroniąc młodych Polaków przed skutkami polityki okupanta i dając im szansę na dalszy rozwój.

TON współpracowała z Departamentem Oświaty i Kultury Delegatury Rządu na Kraj, stając się jednym z najważniejszych filarów tajnego systemu oświaty Polskiego Państwa Podziemnego. Jej działalność obejmowała przede wszystkim tereny okupowane przez Niemcy, ale podejmowano ją również na ziemiach zajętych przez Związek Sowiecki. Powstały między innymi okręgi TON we Lwowie, Wilnie i Białymstoku.

Jak wskazuje historyk dr Piotr Wierzbicki na łamach „Głosu Nauczycielskiego”, lata 1939–1940 były okresem kształtowania struktur tajnego nauczania, natomiast jego rozwój wyraźnie przyspieszył w latach 1941–1942.

Tajne nauczanie wiązało się z ogromnym ryzykiem. Nauczyciele, uczniowie i organizatorzy podziemnej edukacji narażali się na aresztowania, przesłuchania, tortury, egzekucje i deportacje do obozów koncentracyjnych. Wielu z nich zapłaciło za swoją działalność najwyższą cenę.

Mimo terroru i represji nauczyciele nie zrezygnowali z przekazywania wiedzy. W konspiracyjnych warunkach realizowali zadanie, które wykraczało poza zwykły obowiązek zawodowy – bronili prawa młodego pokolenia do poznania własnej historii, języka i kultury.

Ich postawa pokazała, że szkoła może istnieć nawet wtedy, gdy okupant próbuje ją zniszczyć, a nauczanie może stać się jednym z najważniejszych narzędzi walki o przetrwanie narodu.

Ustanowienie przez Sekretariat Zarządu Głównego ZNP 26 października Dniem Pamięci o Tajnej Organizacji Nauczycielskiej jest wyrazem szacunku dla nauczycielek i nauczycieli, którzy w czasie okupacji podjęli walkę o polską edukację.

Historia TON pozostaje jednym z najważniejszych rozdziałów w dziejach Związku Nauczycielstwa Polskiego. Przypomina o sile solidarności zawodowej, odpowiedzialności za młode pokolenie i znaczeniu edukacji dla zachowania wolności oraz tożsamości narodowej.

Związek Nauczycielstwa Polskiego z dumą przypomina o tych, którzy mimo zagrożenia życia nie porzucili swojego powołania. Ich odwaga i poświęcenie pozostają zobowiązaniem dla kolejnych pokoleń nauczycieli.

Pamięć o Tajnej Organizacji Nauczycielskiej to pamięć o nauczycielach, którzy w najtrudniejszych czasach udowodnili, że obrona szkoły jest również obroną przyszłości narodu.

Marcin Domin
Prezes Oddziału Powiatowego ZNP w Nowym Targu