Rodzaje więźby dachowej i jej elementy – schematy konstrukcji

Więźba dachowa to drewniany szkielet, który przenosi ciężar pokrycia, śniegu i parcie wiatru na ściany budynku. Jej układ zależy od rozpiętości budynku, kąta nachylenia połaci i planów wobec poddasza. Inaczej projektuje się dach nad parterówką o niewielkiej szerokości, a inaczej nad domem z dużym poddaszem użytkowym bez ścian działowych. Które rodzaje więźby dachowej sprawdzają się w poszczególnych sytuacjach i z jakich elementów się składają?

Podstawowe elementy więźby to murłata, krokwie, jętki, płatwie, słupy, miecze i kleszcze, choć nie każdy układ zawiera je wszystkie. Murłata to belka ułożona na wieńcu ściany zewnętrznej i zakotwiona w nim stalowymi kotwami lub prętami gwintowanymi. Na murłacie opierają się krokwie, czyli pochyłe belki biegnące od okapu do kalenicy, które bezpośrednio podtrzymują łaty, kontrłaty i pokrycie. Para krokwi zbiegających się w kalenicy tworzy pojedynczy wiązar, a kolejne pary ustawia się w rozstawie od 80 do 120 cm.

Jętka to pozioma belka łącząca dwie przeciwległe krokwie mniej więcej w połowie ich długości lub nieco wyżej. Płatew biegnie wzdłuż dachu i podpiera krokwie od spodu, a sama spoczywa na pionowych słupach. Miecze to ukośne zastrzały między słupem a płatwią, które usztywniają konstrukcję w kierunku podłużnym i skracają odcinki płatwi pracujące na zginanie. Kleszcze to pary desek lub bali przykręcane z obu stron krokwi i słupa, które spinają je w poziomie i przejmują siły rozpierające.

Więźba krokwiowa to najprostszy układ, złożony wyłącznie z par krokwi opartych na murłatach i połączonych w kalenicy. Na schemacie przekroju wygląda jak litera A bez poprzeczki: dwie pochyłe belki tworzą trójkąt, którego podstawę wyznacza strop. Krokwi nic nie podpiera w połowie długości, więc ich przekrój musi przenieść cały ciężar dachu. Z tego względu układ stosuje się do rozpiętości około 6–7 m, głównie w małych domach, garażach i budynkach gospodarczych z dachem dwuspadowym o stromych połaciach.

Zaletą tego rozwiązania jest wolna przestrzeń pod krokwiami, bez słupów i poprzecznych belek. Krokwie rozpychają jednak ściany na boki, a siły poziome musi przejąć wieniec albo strop, z którym są związane. Więźby krokwiowej nie opiera się więc na słabych, nieusztywnionych murach. Wraz ze wzrostem rozpiętości przekroje krokwi rosną tak szybko, że układ przestaje się opłacać i projektant przechodzi na rozwiązanie z jętkami.

Więźbę krokwiowo-jętkową stosuje się w domach z poddaszem użytkowym o rozpiętości do mniej więcej 10–12 m. Jętka łączy przeciwległe krokwie i skraca ich długość wyboczeniową, dzięki czemu krokwie mogą mieć mniejszy przekrój niż w układzie czysto krokwiowym. Na schemacie przekroju ten układ przypomina literę A z poprzeczką. Jętki często pełnią też rolę belek, do których mocuje się ruszt sufitu na poddaszu.

Wysokość osadzenia jętek decyduje o wygodzie korzystania z poddasza. Pod jętkami powinno zostać co najmniej 2,2–2,5 m wolnej przestrzeni, jeśli pokoje mają być wygodne, i tę wysokość ustala się już w projekcie. Zbyt nisko umieszczone jętki obniżają pomieszczenia, a zbyt wysoko ustawione słabiej usztywniają krokwie. Ten rodzaj więźby nie wymaga ścian nośnych pod dachem, więc rozkład pokoi na poddaszu można zaplanować dowolnie.

Więźba płatwiowo-kleszczowa opiera krokwie na płatwiach, które spoczywają na słupach ustawionych na stropie lub ścianach wewnętrznych. Dodatkowe podparcie skraca odcinki krokwi pracujące na zginanie, więc mogą one przenosić większe obciążenia. Ten układ pozwala przekryć budynki szersze niż kilkanaście metrów oraz dachy o niewielkim kącie nachylenia. Słupy ustawia się w rozstawie od 3 do 4,5 m, a ich nacisk musi przejąć nośna ściana albo wzmocniona belka stropowa.

Na schemacie przekroju poprzecznego widać dwa pionowe słupy, poziome kleszcze spinające je z krokwiami oraz płatwie biegnące wzdłuż dachu tuż pod krokwiami. W przekroju podłużnym od słupów odchodzą ukośne miecze, które razem z płatwią tworzą sztywne trójkąty. Wadą tego układu są słupy i kleszcze wchodzące w przestrzeń poddasza, dlatego pokoje trzeba rozplanować wokół nich. Słupy często chowa się w ściankach działowych, a kleszcze w suficie podwieszanym.

Więźba wieszarowa przenosi obciążenie dachu wyłącznie na ściany zewnętrzne, bez słupów opartych na stropie. Jej głównym elementem jest wieszak, czyli pionowy słup zawieszony na zbiegających się zastrzałach, do którego podwiesza się belkę stropową. Długa belka nie ugina się wtedy pod własnym ciężarem i ciężarem stropu, mimo że nic nie podpiera jej od dołu. W szerszych budynkach stosuje się układ z dwoma wieszakami połączonymi poziomym rozporem.

Takie konstrukcje spotyka się w halach, stodołach, kościołach i salach o dużej, otwartej przestrzeni pod dachem. W domach jednorodzinnych pojawiają się rzadko, bo złącza ciesielskie wymagają doświadczonego wykonawcy, a drewno o dużych przekrojach jest drogie. Na schemacie wieszar przypomina trójkąt z pionową belką w osi i ukośnymi zastrzałami rozchodzącymi się ku ścianom. Inwestor wybiera ten układ wtedy, gdy wnętrze ma być wolne od podpór na całej szerokości budynku.

Wiązary prefabrykowane w wielu nowych domach zastępują tradycyjną więźbę ciesielską, zwłaszcza nad parterówkami z nieużytkowym poddaszem. Każdy wiązar to gotowa, płaska kratownica z desek o niewielkim przekroju, łączonych stalowymi płytkami kolczastymi. Wytwórnia projektuje i produkuje kratownice pod konkretny budynek, a na budowie dźwig ustawia je w rozstawie około 60–120 cm. Montaż dachu zajmuje wtedy jeden lub dwa dni zamiast kilku tygodni pracy cieśli.

Kratownice przekrywają rozpiętości ponad 20 m bez podpór pośrednich, a zużywają mniej drewna niż tradycyjna więźba o tej samej szerokości. Ograniczeniem jest gęsta siatka ukośnych krzyżulców, która utrudnia urządzenie poddasza użytkowego. Producenci oferują wiązary poddaszowe z wolną przestrzenią w środku, ale wymagają one większych przekrojów pasów. Kratownic nie wolno samodzielnie przycinać ani przewiercać, bo osłabienie jednego pasa obniża nośność całego elementu.

Na więźbę dachową stosuje się drewno iglaste, najczęściej sosnowe lub świerkowe, w klasie wytrzymałości C24. Wilgotność tarcicy nie powinna przekraczać 18–20%, bo mokre belki kurczą się po zabudowie, skręcają i rozluźniają połączenia. Drewno suszone komorowo trzyma wymiary i pęka słabiej niż tarcica sezonowana na wolnym powietrzu. Przed montażem wszystkie elementy impregnuje się środkiem grzybobójczym i owadobójczym, a często także ogniochronnym.

Belki strugane czterostronnie ze sfazowanymi krawędziami lepiej przyjmują impregnat, a gładka powierzchnia ułatwia obróbkę i montaż. Tarcicę o przekrojach dobranych do krokwi, płatwi i murłaty, razem z łatami i kontrłatami, można zamówić w składzie drzewnym https://sklad-drzewny.com/, więc cały komplet trafia na budowę z jednego miejsca. Przed złożeniem zamówienia warto porównać zestawienie elementów z projektu z długościami handlowymi belek. Krokwie i płatwie najlepiej wykonać z jednego kawałka, ponieważ każde łączenie na długości osłabia konstrukcję i zwiększa ilość odpadów.